جستجو

مطالب مرتبط

بهره‌مندی هوشمندانه حافظ شیرازی از حکمت‌های نهج‌البلاغه



 

نشست «علوم انسانی و حکمت اسلامی» عصر امروز سه‌شنبه ۱۸ آبان‌ماه از سوی مجمع بین‌المللی اساتید مسلمان دانشگاه‌ها با همکاری دانشگاه آزاد اسلامی برگزار شد.

 
شاهرخ حکمت، عضو هیئت علمی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آزاد واحد اراک در این نشست به ایراد سخنرانی پرداخت و اظهار کرد: بررسی تأثیر مفاهیم اخلاقی و حکمی حضرت امیرالمؤمنین(ع) بر دیوان غزلیات حافظ شیرازی، موضوع بحث اینجانب است، لذا بخشی از سخنان شامل توجه به نکات مطرح شده در برادر قرآن یعنی نهج‌البلاغه و از سوی دیگر دیوان حافظ به عنوان یکی از ارکان شعر ایران و جهان است. نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از سخنان امیرالمؤمنین(ع) است که در قرن چهارم هجری توسط سید رضی در بغداد گردآوری و تبدیل به مجموعه ارزشمندی شد که بر ادبیات فارسی و عربی سایه افکند.
 
 
انس حافظ با قرآن
 
وی ادامه داد: در این میان حافظ شیرازی، شاعر شهیر ایرانی یکی از پر رمز و رازترین شاعران ادب فارسی است که هوشمندانه و مقتدرانه از مفاهیم ارزشمند نهج‌‌البلاغه در دیوان ارزشمند غزلیات خود بهره‌ها برده است. حافظ در مسجد و مدرسه، کودکی و نوجوانی، کهولت و پیری و در هر مقام و موقعیت، با قرآن و معارف دینی به سر برده است و به همان اندازه که به به غزل‌سروده‌های خود توجه دارد به آیات قرآن و نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین(ع) می‌اندیشد.
 
حکمت تصریح کرد: اولین مورد درباره تأثیر‌پذیری حافظ از نهج‌البلاغه، ناپایداری دنیاست. امیرالمؤمنین(ع) درباره ناپایداری دنیا در نهج‌البلاغه می‌فرماید: دنیا نهایتِ دیدگاه کوردلان است، زیرا که کوردلان آن سوی دنیا را نمی‌نگرند، بلکه از سرای جاویدان و آخرت غافل هستند. در جای دیگر می‌فرماید ای مردم از دنیا بپرهیزید، زیرا دنیا بسیار حیله‌گر و فریبکار است و آسایش دنیا، بی‌دوام و سختی‌هایش بی‌پایان و بلاهایش دائمی است. همین مضمون در دیدگاه‌های حافظ شیرازی گنجانده شده است. وی می‌فرماید: بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین/ کاین اشارت ز جهان گذران ما را بس.
 
وی تصریح کرد: بخش دیگر درباره اهمیت عهد و پیمان است. مولا امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه، وفای به عهد را به صورت موکد مورد توجه قرار داده است. ایشان در نامه به مالک اشتر درباره اهمیت وفای به عهد می‌فرمایند اگر پیمانی بین تو و دشمن منعقد گردد یا در پناه خود او را امان دهی به عهد خویش وفادار باشد. دقیقاً از این نکته مورد توجه حافظ بوده و در دیوان غزلیات می‌‌فرماید: اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش / حریف خانه و گرمابه و گلستان باش. همچنین در جای دیگر می‌گوید: پیر پیمانه کش من که روانش خوش باد/ گفت پرهیز کن از صحبت پیمان‌شکنان.
 
تأثیرات حافظ از نهج‌البلاغه
 
حکمت گفت: فراز دیگری که حافظ از تفکرات امیرالمؤمنین(ع) استنباط و در غزل‌ها به کار برده، پرهیز از جنگ و خونریزی است. بارها و بارها در نهج‌البلاغه این مضمون تکرار شده است که هرگز پیشنهاد صلح از طرف دشمن را که خشنودی خداوند در آن است، رد نکن که آرامش فکری تو و امنیت کشور در صلح تأمین می‌‌شود. حافظ نیز جنگ‌ستیز است و آن را رد می‌‌کند و از جمله می‌‌فرماید:  ناصح به طعن گفت که رو ترک عشق کن/ محتاج جنگ نیست برادر نمی‌کنم.
 
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اراک تصریح کرد: ‌از گزاره‌های دیگر که حافظ به نهج‌البلاغه نظر داشته است توکل به خداوند بزرگ به معنای اعتماد کردن و واگذار کردن امور به خداوند است. حافظ با تکیه بر توکل می‌‌فرماید: تکیه بر تقوی و دانش در طریقت کافریست/ راهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش. از مقوله‌های دیگر که بسیار بنیادین است عدل و داد است. یکی از بنیانی‌‌ترین کلمات در دیوان حافظ نیز عدل است که پایه و اساس جهان بینی حافظ را تشکیل می‌دهد و شالوده نهج‌البلاغه نیز بر اساس عدالت است. حافظ نیز با اشعارش همواره در صدد رهنمون حاکمان وقت به سمت عدالت و دادگری بوده است.